Marenge Wo Sab jo Chup Hai

“मरेंगे वो सब, जो चुप हैं।
 कोई गोली से मरेगा,
 कोई धक्का-मुक्की में मरेगा,
 कोई भूख से मरेगा।
 मरेंगे तो सब।”

रविश कुमार

ज्येष्ठ पत्रकार रविश कुमार यांच्या एका ओळीचा आशय आजच्या भारताच्या वास्तवाला अगदी अचूक स्पर्श करून जातो. समाजात अनेक गंभीर प्रश्न समोर असतानाही आपण अनेकदा शांत राहतो. पण प्रत्येक वेळी शांत राहणे म्हणजे समजूतदारपणा नसतो; कधी कधी ती अन्यायाला दिलेली मुक संमती असते. लोकशाहीमध्ये नागरिकांचा आवाज हीच सर्वात मोठी ताकद असते. तोच आवाज जर हरवला, तर लोकशाहीचा आत्माच कमकुवत होतो.

आज भारतासमोर विकास, रोजगार, शिक्षण, पायाभूत सुविधा, पर्यावरण, महागाई आणि जागतिक स्तरावरील प्रतिमा असे अनेक महत्त्वाचे प्रश्न उभे आहेत. मात्र, या सर्वांमध्ये लाखो विद्यार्थ्यांच्या भविष्याशी थेट संबंधित असलेला स्पर्धा परीक्षा आणि भरती परीक्षांमधील पेपरफुटीचा प्रश्न अधिक गंभीर आहे. कारण हा प्रश्न केवळ एका परीक्षेपुरता मर्यादित नसून, तो देशाच्या गुणवत्ताधिष्ठित व्यवस्थेवरील विश्वासाला हादरा देणारा आहे.

चीनमधील ‘गाओकाओ’ (Gaokao) ही जगातील सर्वात कठीण आणि प्रतिष्ठेची प्रवेश परीक्षा मानली जाते. तिच्या कठोर आणि सुरक्षित परीक्षा व्यवस्थेचे जगभर कौतुक केले जाते. भारतातही तितकीच सक्षम, पारदर्शक आणि विश्वासार्ह परीक्षा व्यवस्था उभी राहावी, अशी अपेक्षा प्रत्येक विद्यार्थी आणि पालकांची आहे. परंतु वारंवार समोर येणाऱ्या पेपरफुटीच्या घटनांमुळे विद्यार्थ्यांचा व्यवस्थेवरील विश्वास डळमळीत होत आहे.

या घटनांविरोधात देशभरात आंदोलने होत आहेत. अनेक विद्यार्थी, पालक आणि सामाजिक संघटना रस्त्यावर उतरून न्यायाची मागणी करत आहेत. मात्र, दुर्दैवाने या प्रश्नाचा सर्वाधिक परिणाम ज्या विद्यार्थ्यांवर होतो, त्यांच्यापैकी अनेकांचा सहभाग प्रत्यक्ष आंदोलनापेक्षा सोशल मीडियापुरताच मर्यादित राहतो. ऑनलाइन पाठिंबा महत्त्वाचा असला, तरी अशा गंभीर प्रश्नांवर सामाजिक जागरूकता आणि सक्रिय सहभागही तितकाच आवश्यक आहे.

स्पर्धा परीक्षेची तयारी म्हणजे फक्त पुस्तकांचा अभ्यास नसतो. त्यामागे असतात अनेक वर्षांची मेहनत, पालकांचे त्याग, आर्थिक अडचणी, मानसिक ताण आणि उज्ज्वल भविष्याची स्वप्ने. अनेक विद्यार्थी गावापासून दूर राहून अभ्यास करतात, नोकरी सांभाळत तयारी करतात, तर काही जण कुटुंबाच्या सर्व अपेक्षा आपल्या खांद्यावर घेऊन पुढे जाण्याचा प्रयत्न करतात. अशा वेळी एका पेपरफुटीमुळे त्यांची वर्षानुवर्षांची मेहनत एका क्षणात व्यर्थ ठरते. प्रामाणिक विद्यार्थ्यांवर अन्याय होतो, तर गैरमार्गाने यश मिळवणाऱ्यांचे धाडस वाढते.

प्रत्येक परीक्षेसाठी विद्यार्थ्यांकडून मोठ्या प्रमाणात परीक्षा शुल्क आकारले जाते. त्याबदल्यात सुरक्षित, पारदर्शक आणि विश्वासार्ह परीक्षा प्रक्रिया मिळणे हा त्यांचा अधिकार आहे. मात्र, अनेकदा आवश्यक सुविधा, प्रभावी सुरक्षा आणि उत्तरदायित्वाचा अभाव दिसून येतो. यामुळे केवळ परीक्षाच नव्हे, तर संपूर्ण व्यवस्थेवरील लोकांचा विश्वास कमी होतो.

पेपरफुटी ही कोणत्याही एका राज्याची किंवा एका सरकारची समस्या नाही. हा देशाच्या भविष्याशी संबंधित प्रश्न आहे. त्यामुळे सरकार कोणतेही असो, परीक्षा व्यवस्थेत आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर, कठोर सुरक्षा, पारदर्शक प्रक्रिया आणि दोषींवर तातडीने व कठोर कारवाई या गोष्टी अपरिहार्य आहेत.

कारण पेपरफुटी ही फक्त प्रश्नपत्रिका बाहेर जाण्याची घटना नसते; ती लाखो विद्यार्थ्यांच्या स्वप्नांची चोरी असते.

देशाचा भविष्यकाळ घडवणाऱ्या तरुणांच्या कष्टांचे रक्षण करणे ही कोणत्याही लोकशाही सरकारची मूलभूत जबाबदारी आहे. विद्यार्थ्यांचा विश्वास टिकवायचा असेल, तर परीक्षा व्यवस्थेला निष्पक्ष, पारदर्शक आणि विश्वासार्ह बनवणे ही काळाची सर्वात मोठी गरज आहे.